Liderzy organizacji z państw Grupy Wyszehradzkiej mogą się spotykać i współpracować bez przeszkód. Historia współpracy naszych społeczeństw jest zresztą długa i pełna znaczących wydarzeń. Już w listopadzie 1335 rozpoczął się pierwszy zjazd w Wyszehradzie, w którym spotkali się władcy Polski (Kazimierz Wielki), Czech (Jan Luksemburczyk) i Węgier (Karol Robert).

Ponownie Wyszehrad zasłynął 15 lutego 1991 roku, kiedy to w tym mieście prezydenci Czechosłowacji i Polski: Vaclav Havel i Lech Wałęsa oraz premier Węgier Jozsef Antall podpisali Deklarację założycielską Grupy Wyszehradzkiej. Państwa poprzez wzajemną współpracę regionalną miały się zintegrować ze strukturami zachodnimi: Unią Europejską i NATO. Grupa Wyszehradzka stała się efektywną platformą kooperacji w kwestiach związanych z aspiracjami integracyjnymi Polski, Czech, Słowacji i Węgier

Pojęcie Grupa Wyszehradzka na stałe weszło do słownika polityków, publicystów, liderów organizacji pozarządowych i kojarzy się jednoznacznie pozytywnie. W Krajach Wyszehradzkich rozwija się wiele interesujących inicjatyw, budowane są silne podstawy społeczeństwa obywatelskiego.

Do ważnych dla rozwoju społeczeństwa obywatelskiego inicjatyw zaliczyć należy fundusze lokalne. Rozwinęły się one w ostatnich kilkunastu latach na terenie Polski, Czech i Słowacji. Mamy również pierwszą inicjatywę na terenie Węgier. Rozwój funduszy lokalnych stał się wyzwaniem o wymiarze regionalnym. Wspomniany wcześniej brak kontroli granicznej między naszymi państwami (od 21 grudnia 2007 dzięki podpisaniu układu z Schengen) jest niezwykłą okazją do wymiany dobrych praktyk, współpracy w duchu życzliwości, otwartości i wzajemnego zaufania.

Myślę, że warto tu w kilku słowach przedstawić historię powstawania funduszy lokalnych w państwach Wyszehradzkich.

Sektor organizacji pozarządowych we wszystkich państwach Europy Wschodniej został w ciągu ostatnich kilkunastu lat odbudowany praktycznie od podstaw. Nie byłoby to możliwe bez wsparcia z zewnątrz – choć obywatele odzyskali wolność zrzeszania się, tworzenie organizacji nie było priorytetem nowych władz; ogromne wsparcie otrzymały natomiast ze strony zachodnich organizacji pozarządowych. Jednocześnie liderzy nowopowstających organizacji uzyskali możliwość wymiany informacji, a nierzadko także zaobserwowania, jak wygląda rola, praca i jakie znaczenie mają organizacje w krajach, gdzie sektor obywatelski rozwija się równorzędnie z sektorem publicznym i prywatnym. Przykład funduszy lokalnych - czyli samodzielnych, niezależnych i finansowo samowystarczalnych organizacji wzbudzał duże zainteresowanie - szczególnie w nieuchronnej perspektywie rychłego wycofania się zagranicznych źródeł wsparcia dla organizacji pozarządowych.

W Polsce roli instytucji koordynującej i wspierającej rozwój funduszy lokalnych podjęła się Akademia Rozwoju Filantropii. Już w 1999 roku powstały pierwsze fundusze lokalne; ich tworzenie i budowanie kapitału żelaznego wspierane było w ramach programu „grosz do grosza” czyli do jednej lokalnie zebranej złotówki druga przekazywana była przez ARFP. Polskie fundusze lokalne nie mają zdefiniowanych konkretnych obszarów działań; ich misją jest służenie społecznościom lokalnym, tak więc to zmieniające się potrzeby lokalne wyznaczają ich zakres.

Do tej pory powstało 20 funduszy lokalnych, które w 2008 roku oficjalnie utworzyły Federację Funduszy Lokalnych. Ponadto, od 2004 roku Akademia tworzy sieć Lokalnych Organizacji Grantowych, których działalność ma charakter bardzo zbliżony do idei funduszu lokalnego. Od początku jej trzon stanowi kilkanaście funduszy lokalnych. Obecnie sieć liczy 50 członków, którzy regularnie się spotykają. Ta wymiana doświadczeń przyczyniła się do tego, że w najbliższym czasie 13 Lokalnych Organizacji Grantowych zamierza rozwinąć swoje działania i utworzyć kolejne fundusze lokalne.

Powstanie pierwszego słowackiego funduszu lokalnego w Banskiej Bystrzycy także wspierały – tak finansowo jak i poprzez know-how i pomoc ekspertów - głównie instytucje zagraniczne. Jego działanie zyskały znaczną popularność i zmotywowały naśladowców: obecnie w Słowacji działa 10 funduszy lokalnych, częściowo zrzeszonych w Sieci.

Pierwszy czeski fundusz lokalny powstał w Usti nad Labem. Organizacja początkowo działająca w obszarze usług socjalnych przekształciła się w Fundusz Lokalny Euroregionu Labe i obecnie służy potrzebom całego regionu (Euroregionu Labe) odpowiadając na różne potrzeby jego mieszkańców.

Na Węgrzech do tej pory podjętych zostało kilka prób założenia funduszy lokalnych, niestety nie zakończyły się pełnym sukcesem, tzn. działają organizacje o cechach zbliżonych do FL, takie jak United Way, ale ciągle nie udało się utworzyć organizacji na wzór zachodnich funduszy. Zdaniem węgierskich ekspertów, istnieje jednak potencjał i potrzeba powstania funduszy lokalnych; chociaż na Węgrzech obecnie nie istnieje organizacja wspierająca, która wyraźnie stawiałaby sobie za cel rozwój funduszy lokalnych, jednak tego rodzaju inicjatywy na poziomie lokalnym znajdują też poparcie wśród ogólnokrajowych organizacji.

Wspieraniu rozwoju wspomnianych organizacji, służyć będzie uruchamiany przez Akademię V4 Community Foundation Maturity Program.

Paweł Łukasiak

Prezes Akademii Rozwoju Filantropii w Polsce